Initialen op deze webstede
Sinds kort tooit deze webstede zijn geschriften met initialen in de aanwoorden. In normale omstandigheden behoeft een vormelijke wijziging geen verdere uitleg. Toch noopt deze techniek tot enige vorm van duiding, mede door de wispelturige aard der webverkenners. Dit stuk behandelt in vogelvlucht wat initialen zijn en hoe ze op het web tot stand komen.
Initialen
Het koninkrijk der webverkenners kan ingedeeld worden in drie provincies: de op Chromium gestoelde programma’s, de WebKit-familie met als hoofd Safari en tot slot de enkele volgelingen van de vuurvos (Firefox). Gebruikers van Chromium zullen het volgende tafereel zien:
De anderen zullen dit te zien krijgen:
Dit verschil valt te verklaren door de gebrekkige omarming van de CSS-eigenschap initial-letter.
Met behulp van de CSS-regel @supports is er een vangnet gespannen voor Firefox en Safari, waarbij de eerste letter wel een grotere gedaante aanneemt, maar niet in de tekst verzonken is.
Hoewel de voorbeelden al klaarheid brengen, blijft de vraag wat initialen behelzen nog onbeantwoord. De gezamenlijke kennistuil Wikipedia geeft het volgende antwoord:
Een initiaal is de beginletter van een woord, zin, alinea of hoofdstuk die afwijkt van de broodtekst in afmeting, uiterlijk en versiering. Het woord initiaal komt uit het Latijn van initium, en betekent aan het begin staand.
De initiaal op deze webstede schikt zich naar de steunkleur: het rood (of blauw in de nachtmodus).
De eerste letter
Een verwant pseudo-element in de stijlbladen is ::first-letter.
De eigenschap initial-letter werkt voornamelijk op dit pseudo-element.
Door zijn verdere verspreiding is het ook de spil in het vangnet voor Firefox.
De benaming van het element laat uitschijnen dat het slaat op louter de eerste letter, maar dat is te kort door de bocht. Allereerst is een letter geen goed onderbouwd technisch begrip: vele tekens die in de spreektaal als letter benoemd worden bestaan in wezen uit meerdere letters. Denk ook maar aan de emoji en hun vele combinatiemogelijkheden. Derhalve bevat de standaard een heleboel regels over wat al dan niet tot de eerste letter gerekend kan worden. Daarnaast legt hij ook uit wat er moet gebeuren met typografische tekens, zoals aanhalingstekens of leestekens.
In de toekomst zullen de typografische elementen die de eerste letter flankeren onder de pseudosubelementen ::first-letter::prefix en ::first-letter::suffix beschikbaar zijn.
Eens deze onderdelen wijdverspreid zijn, zullen ze veel mogelijk maken.
Het dilemma van de IJ
We hebben het op deze webstede al gehad over ij (de lange ij), en zijn eigenzinnigheid. Taalkundig is dit een digraaf, de benaming voor het fenomeen waarbij twee letters samen een klank vormen. Een digraaf kan een tweeklank (of diftong) zijn als het gaat om klinkers (zoals ui of au), of een affricaat als het gaat om medeklinkers (zoals ch in het Engels).11 De aanwezigheid van affricaten in het Nederlands is voer voor discussie. Dit hangt af van de uitspraak: veel digrafen die in het noorden van het taalgebied als tweeklank gelden (zoals huis) worden in de zuidelijke taalgebieden als een eenklank uitgesproken.
Daarnaast bestaan er oneigenlijke tweeklanken, samengesteld uit meer dan twee letters, zoals eeuw in leeuw of ieuw in nieuw. Sommige taalkundigen achten dit geen tweeklank, maar bijvoorbeeld ee gevolgd door een w-klank. Volgens anderen is de klank zo versmolten dat het toch een tweeklank is.
Dit alles terzijde: de ij is een digraaf en mogelijkerwijs een tweeklank. Het speciale aan deze digraaf is dat hij zich soms gedraagt als een ligatuur, zoals bij hoofdletters. In dat opzicht spiegelt hij zich aan andere ligaturen, zoals de œ, zoals in het Franse œuvre.
Wanneer ligaturen die niet louter typografisch van aard zijn aan het begin van een zin staan, schrijft de standaard voor dat ::first-letter op de ligatuur van toepassing moet zijn.
Dit vanuit het oogpunt dat deze ligaturen in hun geheel tot hoofdletters verheven worden.
Het unieke aan de ij is dat hij in vele andere opzichten zich gedraagt als een normale tweeklank. Zo wordt hij digitaal steevast als twee letters geschreven. Vergelijk met de œ, die digitaal als een apart teken opgeslagen wordt.22 Unicode bevat een apart teken voor ij: ij, maar dat wordt weinig gebruikt. Zonder ligatuur (dus geschreven als twee letters) wordt de tweede letter geen hoofdletter: Œuvre en Oeuvre. Bij ligaturen die als twee letters geschreven worden, zoals de Spaanse ll (zeg elle), tot 1994 zelfs een aparte letter, wordt de tweede letter geen hoofdletter: men schrijft Ll en niet LL.
Toch schrijft de standaard voor dat in het Nederlands beide letters uit ij onder de ::first-letter moeten vallen.
Op dit moment geeft enkel Firefox daar gehoor aan:
Het blijft een vervelende situatie, daar niet elke i gevolgd door een j in het Nederlands noodzakelijk een lange ij is. Deze woorden zijn vaak leenwoorden uit andere talen of afleidingen, zoals Dijon (de Franse stad) of bijectie (bi-jectie). De schrijver doet er goed aan om de taal aan te geven, bijvoorbeeld met het woord ijtihad (van اجتهاد een term voor het interpretatieproces van het islamitische recht). Men zou kunnen aannemen dat bijvoorbeeld Firefox ten onrechte de twee eerste letters zou nemen. Niets is minder waar: Firefox neemt enkel de eerste twee letters als ze allebei een hoofdletter zijn.
Conclusie
Hoewel LaTeX, mits goede afstelling, vooralsnog de kroon spant wat betreft typografie in teksten, heeft het web de laatste jaren grote stappen gezet. De elementen besproken in dit stuk getuigen van die vooruitgang, ook al worden ze nog niet overal fatsoenlijk ondersteund. De fundamenten zijn echter al gelegd en de werf is in volle opbouw.