Schrijven in tijden van kunstmatig vernuft

Schrijven voor besloten kring

Alom leeft het clichébeeld van „compressie door LLM”, waarbij iemand uit de schamele gedachte van een enkele zin een heuse e-mail van vijf alinea’s laat smeden. Minder gelukkig is de ontvanger, wien het allerminst lust zulke letterbrij³³ Slop tot zich te nemen, en die zijnerzijds een taalmodel de oorspronkelijke gedachte uit het gestuurde bericht laat ontrafelen. Aldus wordt heel wat rekenkracht verspild om een slechtere weergave van de gedachte over te dragen. Het is niet nieuw dat een zekere omhaal bij communicatie nodig is, denk aan de aanhef van een brief. De komst van de taalmodellen drijft dit op de spits, gelijkerwijs het menige zaak vergaat.

Dat brengt ons bij een persoonlijke zienswijze: bij wederricht tussen mensen moet het gebruik van kunstmatig vernuft beperkt blijven. Naargelang de omstandigheden ligt het toegelaten peil van gebruik hoger of lager: bij een bericht in een groepsgesprek onder vrienden zou het praktisch nul moeten zijn. Bij een e-mail tussen werkgenoten kunnen redactionele bewerkingen, zoals spellings- of grammaticacontrole, tot nut strekken. Dat geldt niet alleen voor e-mails, maar evenzeer voor plannen, voorstellen, voorstellingen, en wat dies meer zij. Christian Miles noemt dit workslop.⁴⁴ Christian Miles. I know you didn’t write this, 6 november 2025. Ook hier kan een aanwijzing over het gebruik nuttig zijn, al is dit veeleer een aangelegenheid tussen mensen, die wellicht beter opgelost wordt met een goed gesprek.

Openbare verkondigingen

Eenzelfde verschijnsel doet zich voor bij communicatie die de veilige schoot der beslotenheid overstijgt: openbare stukken (waarvan het onderhavige er een is). Vóór de intrede der taalmodellen was het veel makkelijker in te schatten of de schrijver iets gaf om zijn pennenvrucht, en of hij er de nodige vlijt in had gestopt. Er waren reeds (en zijn nog altijd) zaken als spookschrijvers, die ervoor zorgen dat de „schrijver” geen moeite moest doen voor het schrijven zelf. Een spookschrijver is echter niet gratis, zodat ten minste een geldelijke inspanning vereist blijft. Bij grote taalmodellen is dat helemaal niet het geval. Bij een tiendelige blogpost over hoe boeren leefden in de oudheid was het aannemelijk dat de schrijver over enige bedrevenheid beschikte en tevens de nodige arbeid had verzet. Diezelfde tekst kan nu met taalmodellen in enkele tellen gegenereerd worden.

Zulks ontneemt de lezer een voorname aanwijzing over de inspanning die de schrijver zich voor het gewrocht getroost heeft. Die inspanning is om tweeërlei redenen van belang. Eerst is er de emotionele weerklank en waardering van een kunstwerk door degene die het bekijkt, leest of anders tot zich neemt. Daarnaast is inspanning een voorname maatstaf om de kennis van de schrijver te peilen.

Ten eerste waardeert de mens inspanning.⁵⁵ Menka Sanghvi. Being Hungry for the Human, 23 juni 2025. Scheppende werken worden ten dele genoten om de emoties die zij losmaken, als een sleutel tot ontzag, opwinding, afgunst, vrees, verdriet, blijdschap, weemoed, en dies meer. Sanghvi stelt dat wanneer kunstmatig vernuft iets maakt, die emotionele weerklank achterwege blijft. Ofschoon dit veld nog volop in beweging is, lijkt onderzoek die stelling te verzachten.⁶⁶ Jules van Hees, Tijl Grootswagers, et al. Human perception of art in the age of artificial intelligence, Front Psychol. 8, 15:1497469 (januari 2025)^,77 Alwin de Rooij. Bias against artificial intelligence in visual art: A meta-analysis, Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts (november 2025). Wie weet dat een kunstwerk aan het kunstmatig vernuft ontsproten is, vertoont inderdaad minder emotie en schat het werk lager in. Anderzijds lijkt dit verschil af te nemen met de leeftijd en met de tijd. Het zal moeten blijken of de telgen der geslachten die grootgebracht zijn met kunstmatige inhoud deze als minder waardevol zullen ervaren.

Ten tweede, neme het voorbeeld ener boekbespreking in de krant. In vervlogen tijden moest men het boek ten minste ten dele doorgronden teneinde een recensie te kunnen schrijven. Nu kan die persoon het taalmodel om die recensie vragen, en als lezer weet ik niet langer of de recensent het boek daadwerkelijk onder ogen heeft gehad. Blijkt de bijdrage des beoordelaars niet meer te zijn dan het taalmodel activeren, dan rijst de vraag waarom ik niet zelf een taalmodel aanspreek om dat boekoordeel te genereren. Reikt mijn kennis diep genoeg om de uitvoer van dat model te beoordelen? Waarschijnlijk niet, maar de recensent ook niet.

Voornamelijk om deze tweede reden weegt voor mij de oprechtheid zwaar: de maker des werks dient naar eer en geweten vrij te geven in welke mate en voor welke taken hij zich van kunstmatig vernuft bediend heeft. Hemelsbreed is het verschil tussen een recensent die zijn werk laat nalezen door een taalmodel en een recensie die uit het model zelf voortkomt.

Doorzichtigheid

In deze omlaas past het deze webstede te voorzien van een verheldering aangaande de mate waarin kunstmatig vernuft gebruikt is. Zulks strekt de lezer enerzijds tot leidraad bij de afweging waaraan hij zijn schaarse tijd besteedt. Wie huivert van kunstmatig ontsproten inhoud, kan deze zo vermijden. Anderzijds kan het hem helpen bij het peilen van inspanning van de auteur.

Verschillende makers zijn ons al voorgegaan op het pad der doorzichtigheid. Een voorbeeld is de AI policy (het vernuftbeleid) van Denis Defreyne.⁸⁸ De drijvende kracht achter Nanoc, het programma waarmee ook deze pagina gemaakt is.

De invloedtrappen des kunstmatigen vernufts

Een beleid rond kunstmatig vernuft bewijst zijn nut, maar acht ik niet toereikend als instrument opdat de lezer bevroede wat hij onder ogen heeft. Daarvoor is een tweetallige verdeling te zwart-wit: het gebruik van kunstmatig vernuft kent vele trappen. Daniel Miessler stelde daarom reeds in mei 2023 volgende stelregel voor: AI Influence Level (AIL) v1.0⁹⁹ Vrijelijk vertaald als de invloedtrappen des kunstmatigen vernufts (of IKV).. Ter herkenning zullen we het Engelstalige letterwoord AIL bezigen. De AIL geeft voor werken duiding over de verhouding tussen de menselijke geest en het kunstmatig vernuft.

Miessler deelt dit op in zes trappen:

Mogelijk is een van de redenen dat dit niet breed uitgedragen wordt dat de opdeling in trappen verschillende graden van nut heeft, naargelang de context. Zo zullen mensen met bezwaren tegen grote taalmodellen enkel genoegen nemen met trap 0, en misschien trap 1, naargelang de gebruikte techniek voor spellingscontrole. Dat brengt ons ook bij een volgende vraag: wanneer is iets kunstmatig vernuft? Vandaag worden daar vooral de grote taalmodellen mee bedoeld, maar vroeger ging dat ook over bijvoorbeeld machine learning. Op welk punt is het programma voor spellingscontrole kunstmatig vernuft?

Laten we deze open vragen vooralsnog rusten, dan draagt dit stuk het kenmerk der eerste trap, AIL 1. De tekst en woorden zijn volledig door mij geschreven, maar een resem aan kunstmatig vernuft (taalmodellen en andere technieken) waakt over spelfouten, typfouten en zinnen die verkeerd staan. Kortom, het redactionele werk.